Lệch không có nghĩa là bên nào sai

Phản ứng đầu tiên trước một độ lệch thường là tìm xem ai gây ra nó. Nhưng phần lớn độ lệch không có tác giả, và đi tìm tác giả là cách chắc chắn nhất để không xử lý được gì.

Vì sao phần lớn độ lệch không có tác giả

• Nó là tổng của bốn nguồn, mà ba trong bốn nguồn ấy không do ai quyết định;
• Mỗi bên chỉ thiết kế phần của mình và thiết kế cho hợp lý với hoàn cảnh của mình;
• Độ lệch xuất hiện ở chỗ hai thiết kế gặp nhau — tức ở chỗ không bên nào đứng.

Nói cách khác, cả hai bên đều có thể hoàn toàn hợp lý mà vẫn ra một quan hệ không đối xứng. Không đối xứng là tính chất của phép ghép, không phải của các mảnh được ghép.

Đi tìm lỗi thì mất gì

• Mất thời gian vào một câu hỏi không có đáp án dùng được;
• Mất đúng nguồn thông tin cần nhất — người bên kia, vì hỏi theo kiểu quy kết thì họ không nói nữa;
• Và mất khả năng thấy phần đổi được, vì cái đổi được nằm ở nguồn bốn, mà nguồn bốn thì chẳng liên quan gì tới ai sai.

Mất mát thứ hai là mất mát thật. Cách duy nhất ghép được hai nửa số liệu là hỏi người đi chiều ngược lại — mà không ai chịu kể chi tiết cho người đang tìm chỗ để trách.

Đọc như một đại lượng thì làm được gì

• Đo được — một đại lượng thì có số, còn một lỗi thì chỉ có bên đúng bên sai;
• So được giữa các cặp — cặp này lệch nhiều hơn cặp kia, và điều đó dùng để chọn đường;
• Theo dõi được theo thời gian — biết nó đang rộng ra hay hẹp lại, mà cái đó quyết định nên đi sớm hay chờ.

Ba việc này đều làm được, và không việc nào cần biết ai gây ra độ lệch. Đó là lý do đổi cách đọc là bước đầu tiên chứ không phải bước cuối: chưa đổi thì mọi công cụ sau đều không dùng được.

Có trường hợp nào thật sự do một bên không

Có, và nhận ra được bằng ba dấu:

• Lệch đột ngột chứ không lệch dần — độ lệch do cấu trúc thì đổi chậm;
• Lệch ở đúng một loại việc trong khi các loại khác không đổi;
• Lệch không giải thích được bằng bốn nguồn ở phần trước.

Gặp đủ ba dấu thì đúng là có một quyết định cụ thể ở đâu đó. Nhưng ngay cả khi ấy, việc cần làm vẫn không đổi: đo lại, tính lại quãng trống, và xem có đường vòng nào không. Biết có tác giả không làm cho đường đi ngắn lại.

Cách hỏi người bên kia

• Hỏi việc cụ thể, không hỏi nhận xét — "anh phải qua mấy bước" thay vì "bên đó có khó không";
• Hỏi mốc thời gian đi kèm, vì độ lệch đổi theo thời kỳ;
• Kể phần của mình trước — người ta kể chi tiết khi thấy đây là chuyện so số chứ không phải chuyện than phiền.

Ba cách hỏi này cho ra số dùng được. Và chúng có một tác dụng phụ đáng giá: người bên kia cũng lần đầu nghe nửa còn lại, nên cuộc trao đổi ấy thường thành một quan hệ đi tiếp được, chứ không dừng ở một lần hỏi.

Phân biệt độ lệch với một lần xử lý không thuận

• Độ lệch lặp lại — ai đi chiều ấy cũng gặp, và gặp ở cùng những chỗ;
• Một lần không thuận thì lẻ loi — người khác cùng chiều không gặp, hoặc gặp ở chỗ khác;
• Cách phân biệt là hỏi hai ba người cùng chiều, chứ không phải suy từ trải nghiệm của riêng mình.

Phân biệt này quyết định phản ứng. Gặp độ lệch thì chuẩn bị thêm là đúng, vì lần sau vẫn thế. Gặp một lần lẻ thì làm lại là đúng, vì lần sau có thể khác — và chuẩn bị thêm cho một thứ không lặp lại chỉ là tốn công.

Khi cả hai phía cùng đo

• Có những lúc cả hai đầu cùng thấy quan hệ này đang vướng nhưng mỗi bên chỉ thấy nửa của mình;
• Ghép hai nửa lại thì bức tranh rõ ngay, và thường rõ hơn cả những gì từng bên đoán;
• Việc ghép ấy không cần ai cho phép — hai người ở hai chiều ngồi so số là đủ.

Đây là lý do những người đã đi cả hai chiều, hoặc những cặp người ở hai chiều biết nhau, có giá trị vượt xa số lượng của họ. Họ là chỗ duy nhất trong cả hệ có đủ hai nửa số liệu, mà không có vị trí chính thức nào tạo ra được điều đó.

Với mọi việc thật — giấy tờ đi lại, lưu trú, gia hạn, hồ sơ — phần trên chỉ là cơ chế. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.