Độ lệch đổi theo thời gian, và thường đổi theo một chiều

Một độ lệch đo hôm nay không giữ nguyên năm sau. Nó có xu hướng hẹp lại, nhưng hẹp không đều — và biết nó đang đi hướng nào quyết định nên đi sớm hay chờ thêm.

Vì sao xu hướng chung là hẹp lại

• Mỗi người đi chiều ngược để lại một lối mòn, và người sau đi nhẹ hơn người trước;
• Càng nhiều trường hợp thì càng dễ thành quy trình, mà có quy trình là chi phí tụt hẳn;
• Và khi số trường hợp đủ nhiều thì thường xuất hiện một cách đối chiếu chung — nguồn sinh lệch lớn nhất bị xoá.

Nên độ lệch không phải hằng số. Nó là hàm của số người đã đi qua — và điều đó có nghĩa là mỗi người đi chiều ngược vừa chịu chi phí vừa góp phần hạ chi phí cho người sau.

Nhưng nó hẹp theo bậc

• Nhiều năm không đổi rồi một quãng ngắn đổi nhiều — không phải giảm đều;
• Bậc thường rơi vào lúc có cách đối chiếu mới hoặc lúc số trường hợp vượt một ngưỡng;
• Giữa hai bậc thì không có gì báo trước là bậc kế tiếp sắp tới.

Hình dạng theo bậc này làm cho lời khuyên "chờ thêm cho dễ hơn" trở nên rủi ro: chờ một quãng phẳng thì mất quãng ấy mà không được gì. Chờ chỉ đáng khi có dấu hiệu bậc sắp tới, và dấu hiệu ấy nhận ra được.

Ba dấu hiệu bậc sắp tới

• Số người đi chiều ngược tăng rõ trong vài vòng gần đây — đây là dấu sớm nhất;
• Bắt đầu có người chuyên làm việc hỗ trợ cho chiều ấy — dịch vụ xuất hiện trước quy trình chính thức;
• Bắt đầu có cách mô tả chung cho loại việc của mình ở cả hai đầu.

Không có dấu nào trong ba thì độ lệch nhiều khả năng đang ở quãng phẳng, và chờ chỉ là mất thời gian. Có từ hai dấu trở lên thì chờ một quãng ngắn có thể đáng — nhưng vẫn phải đặt cạnh cái mất của việc chờ.

Nó cũng rộng ra được

• Khi một bên đổi cách phân loại mà bên kia chưa kịp theo — cách đối chiếu cũ hết tác dụng;
• Khi dòng người đổi hướng — chiều từng đông nay vắng thì lối mòn cũ cỏ mọc lại;
• Khi một chuẩn chung bị thay bằng chuẩn mới — giai đoạn giao thời là giai đoạn lệch nhất.

Trường hợp thứ ba đáng nhớ vì nó ngược trực giác: một thay đổi nhằm làm mọi thứ tốt hơn vẫn làm độ lệch tăng trong quãng giao thời. Ai đi đúng quãng ấy thì chịu mức cao nhất, dù hướng chung là đi xuống.

Đi sớm hay chờ

Đặt hai vế cạnh nhau rồi so, không quyết bằng cảm giác:

• Cái mất của việc chờ — thời gian, và cả những chuỗi tính bằng số lần vốn bắt đầu càng sớm càng tốt;
• Cái được của việc chờ — chỉ có thật nếu đang có dấu hiệu bậc, và chỉ bằng đúng phần độ lệch hạ xuống;
• Và một vế hay bị bỏ: đi sớm thì mình nằm trong nhóm làm cho bậc ấy tới — tức là một phần cái mất được đổi lấy cái người sau hưởng.

Với phần lớn trường hợp, hai vế đầu đủ để quyết, và chúng thường nghiêng về đi sớm — vì cái mất của việc chờ thì chắc chắn, còn cái được thì chỉ là khả năng.

Đo lại định kỳ chứ không đo một lần

• Một lần đo chỉ cho một điểm, mà điểm thì không nói được hướng;
• Hai lần đo cách nhau vài vòng mới cho hướng, và hướng mới là thứ dùng để quyết;
• Đo lại rẻ hơn đo lần đầu nhiều, vì đã biết hỏi gì và hỏi ai.

Với người đang tính chuyện đi, nhịp hợp lý là đo lại mỗi khi có tin về một trường hợp mới — không cần lịch cố định. Mỗi trường hợp mới là một điểm dữ liệu, và vài điểm liền nhau cho thấy độ dốc đang đi hướng nào rõ hơn bất kỳ nhận định chung nào.

Hai thứ không chờ được

• Những thứ mà điều kiện để có nằm ở quá khứ — chờ là mất hẳn, và độ lệch hạ xuống cũng không lấy lại được;
• Những chuỗi tích theo số lần — chờ một quãng là dãy lùi về đầu hoặc chưa kịp bắt đầu;
• Còn lại thì chờ được, và với những thứ ấy mới nên đem ba dấu hiệu ra cân.

Nên quyết định đi hay chờ không phải một quyết định cho cả gói. Tách ra: phần không chờ được thì làm ngay, phần chờ được thì mới xét dấu hiệu. Gộp cả gói lại rồi hoãn là cách mất nhiều nhất, vì nó kéo theo cả những thứ vốn không liên quan gì tới độ lệch.

Với mọi việc thật — giấy tờ đi lại, lưu trú, gia hạn, hồ sơ — phần trên chỉ là cơ chế. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.