Đứng ở hai đầu một con dốc rồi đo cùng một quãng đường

Cả chuyên mục này gói vào một hình: một con dốc. Cùng một quãng đường, đi xuống và đi lên tốn khác nhau — và người chỉ từng đi xuống thì gọi nó là đường bằng.

Cùng một quãng, hai con số

• Chiều xuống — đi nhanh, không nhớ gì đặc biệt, kể lại thì kể ngắn;
• Chiều lên — chậm, nhớ từng đoạn, và mỗi lần dừng lại nghỉ là một chi tiết để kể;
• Đoạn đường thì đúng là một — cái khác nằm ở chiều, không ở đoạn.

Nên câu hỏi "quãng ấy có xa không" không có một đáp án. Phải hỏi kèm chiều, và hai đáp án ấy chênh nhau đúng bằng độ dốc — đó chính là đại lượng của phần này.

Vì sao có dốc

Không phải ai đắp lên. Dốc hình thành từ bốn thứ cộng lại:

• Bên nào đông người qua lại thì đường mòn phẳng hơn — chiều vắng thì phải tự dò;
• Hai đầu vốn ở hai độ cao khác nhau vì mỗi bên dựng theo cách của mình;
• Đường cũ đắp dần theo từng đợt, và các đợt ấy chủ yếu đi một chiều;
• Không có ai đặt một cái mốc chung để cả hai đầu cùng đo theo.

Thứ tư là thứ dễ xử nhất, và cũng là thứ cá nhân can thiệp được: tìm cho mình một cái mốc mà cả hai đầu cùng nhận thì phần lớn độ dốc biến mất, dù con dốc vẫn còn đó cho người khác.

Người đi xuống không thấy dốc

• Cái dễ không để lại dấu — không có gì để nhớ thì không có gì để so;
• Và họ dễ nghĩ mình đi nhanh vì mình khoẻ, chứ không vì đường nghiêng theo hướng mình;
• Nên lời chỉ đường của họ thật lòng mà vẫn không dùng được cho người đi ngược lại.

Hệ quả thực tế khi hỏi kinh nghiệm: hỏi người cùng chiều quan trọng hơn hỏi người cùng nghề. Một người khác nghề mà đã leo đúng con dốc ấy nói được nhiều hơn một người cùng nghề vừa thả bộ xuống.

Đo dốc bằng cách ghép hai nửa

• Mình có nửa của mình — mất bao lâu, qua mấy chặng, dừng mấy lần;
• Người đi chiều kia có nửa còn lại, và hai nửa ấy ghép lại mới ra độ dốc;
• Hỏi việc cụ thể chứ đừng hỏi nhận xét, và hỏi kèm mốc thời gian vì dốc thoải dần theo năm tháng.

Cuộc trao đổi ấy ngắn mà cho nhiều, và nó có tác dụng phụ đáng giá: người bên kia cũng lần đầu biết nửa còn lại. Đó là lần duy nhất trong cả câu chuyện mà cả hai cùng được lợi từ một việc không ai phải cấp phép.

Dốc thoải dần, nhưng thoải theo bậc

• Mỗi người leo lên để lại một vết chân, và đủ nhiều vết thì thành bậc thang;
• Bậc không xuất hiện đều — nhiều năm y nguyên rồi một quãng ngắn dễ hẳn đi;
• Chờ cho dốc thoải thì rủi ro, vì quãng phẳng không có gì báo trước là nó sắp hết.

Cho nên câu gọn nhất để đọc lại cả phần này: đừng hỏi quãng đường có xa không, hỏi mình đang đi chiều nào của con dốc — rồi chuẩn bị đúng cho chiều ấy. Người biết mình đang leo thì mang đủ nước và không ngạc nhiên khi phải dừng; người tưởng mình đi đường bằng thì dừng lần đầu đã nghĩ là mình yếu.

Ba thứ nên mang khi biết mình đang leo

• Thời gian dự phòng — không phải vì mình chậm mà vì chiều này vốn tốn hơn;
• Một cái mốc mà cả hai đầu cùng nhận — nó cắt bớt phần dốc do thiếu cơ chế đối chiếu;
• Một bản ghi chặng đường — vừa là vết để lại, vừa là nửa số liệu để đổi lấy nửa kia.

Ba thứ này chuẩn bị được từ trước khi bước chân lên dốc, và cả ba đều rẻ hơn nhiều so với việc phát hiện thiếu chúng ở giữa đường. Cái thứ nhất là thứ hay bị bỏ nhất, vì mang thêm thời gian dự phòng trông như thiếu tự tin — trong khi nó chỉ là tính đúng độ dốc.

Con dốc này nằm ở đâu trong cả trang

Đây là phép đo áp chót của trang, và nó dùng lại mọi thứ đã dựng trước đó:

• Ai là người công nhận — quyết định con dốc dựng hay thoải, vì một cái mốc chung san phẳng phần lớn độ dốc;
• Phạm vi của một lần công nhận — quyết định leo tới đâu thì phải dừng;
• Phần tự chứng — là thứ leo được mà không cần ai kéo, nên nó nặng hơn hẳn ở chiều ngược;
• Tỉ lệ phải dựng lại — chính là độ cao phải leo, còn phần này đo độ nghiêng của quãng ấy.

Nên hai phép đo liền nhau không thay nhau: một cái nói phải leo bao cao, cái kia nói leo theo chiều nào. Biết cả hai thì mới ước được công sức thật; biết một cái thì luôn thiếu một nửa.

Với mọi việc thật — giấy tờ đi lại, lưu trú, gia hạn, hồ sơ — phần trên chỉ là cơ chế. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.