Đứng ở chiều nào thì thấy gì

Cùng một độ lệch, hai người ở hai chiều nhìn thấy hai bức tranh khác hẳn. Và bức tranh của người đi chiều thuận lại là bức được kể nhiều hơn — đó là chỗ gây nhầm lẫn nhất.

Người đi chiều thuận thấy gì

• Thấy một quy trình trơn, vì phần lớn chỗ khó đã có người đi trước san phẳng;
• Không có trải nghiệm nào đủ mạnh để nhớ, nên khi kể lại thì kể ngắn;
• Và dễ quy phần trơn tru ấy cho cách mình làm, thay vì cho chiều mình đi.

Điểm thứ ba không phải lỗi của ai. Không có cách nào phân biệt được cái trơn do chiều với cái trơn do mình khi chỉ đi một chiều — thiếu vế so sánh thì mọi giải thích đều nghe hợp lý như nhau.

Người đi chiều ngược thấy gì

• Thấy rất nhiều chỗ vướng, và nhớ từng chỗ một;
• Dễ quy các chỗ vướng ấy cho bản thân — thiếu cái này, chuẩn bị kém cái kia;
• Và mất nhiều thời gian sửa những thứ không sửa được, vì chúng thuộc về độ lệch chứ không thuộc về mình.

Đây là cái giá thật của việc không biết độ lệch: không phải quãng trống dài hơn, mà là hiểu nhầm quãng trống ấy thành lời nhận xét về mình, rồi phản ứng sai — cố nhiều hơn ở chỗ cố không giải quyết được.

Vì sao lời khuyên hay lệch

• Người chiều thuận đông hơn, vì chiều ấy đông người đi;
• Họ kể ngắn và tự tin, nên lời của họ dễ lan;
• Người chiều ngược ít và hay im, một phần vì kể ra nghe như than.

Kết quả là kho lời khuyên chung nghiêng hẳn về một chiều. Ai đi chiều ngược mà nghe theo kho ấy thì chuẩn bị thiếu một cách có hệ thống — và không phải vì lời khuyên sai, mà vì nó đúng cho một chiều khác.

Hỏi ai để không lệch

• Hỏi người cùng chiều với mình trước tiên — cùng chiều quan trọng hơn cùng nghề;
• Hỏi người mới đi gần đây, vì độ lệch đổi theo thời kỳ;
• Nếu chỉ tìm được người chiều ngược thì vẫn hỏi, nhưng nhớ rằng mình đang nghe nửa kia — và trừ hao đúng phần độ lệch.

Điểm đầu tiên là điểm hay bị làm ngược nhất: người ta tìm người cùng nghề trước, rồi mới để ý là họ đi chiều khác. Cùng nghề mà khác chiều thì phần dùng được của câu chuyện ít hơn nhiều so với khác nghề mà cùng chiều.

Đi chiều ngược thì được gì

• Thấy được cả hai hệ — vì chiều ngược buộc phải hiểu cách bên kia phân loại mới mô tả được mình;
• Có số liệu của nửa ít người có, và số liệu ấy quý vì hiếm;
• Và cái hiểu ấy tự chứng được — nó lộ ra ngay khi nói chuyện với người hai bên.

Nên chiều ngược tốn hơn nhưng không phải chỉ tốn. Phần khó là phần không ai khác có, và với người ở lại lâu thì đó thành thứ đáng giá nhất họ mang theo — thứ duy nhất không ai cấp và cũng không ai lấy lại được.

Cùng một người ở hai thời điểm cũng lệch

• Người mới đi xong nhớ rất rõ từng chỗ vướng, nên kể ra bức tranh sát thực tế nhất;
• Người đi lâu rồi chỉ còn nhớ kết quả, nên kể lại thì con đường nghe ngắn hơn nó vốn có;
• Và người đã ổn định thì có xu hướng kể như thể mọi thứ tất yếu, vì nhìn lại thì mọi bước đều đã dẫn tới đây.

Nên khi hỏi kinh nghiệm, ngoài chiều còn phải để ý người ấy vừa đi hay đã đi lâu. Người vừa đi gần đây cho số dùng được; người đi lâu rồi cho một bức tranh đẹp hơn thực tế, không phải vì họ muốn thế mà vì trí nhớ làm việc như vậy.

Ghi lại nửa của mình khi còn nhớ

• Viết ra ngay sau khi đi xong — từng chặng, mất bao lâu, vướng ở đâu;
• Ghi cả những chỗ tưởng khó mà hoá dễ, vì chúng biến khỏi trí nhớ nhanh nhất;
• Và ghi mốc thời gian, để về sau bản ghi ấy còn ghép được với nửa kia.

Bản ghi ấy có hai công dụng. Nó là phần vết để lại — thứ đi qua được mọi biên mà không cần ai công nhận. Và nó là nửa số liệu để đổi lấy nửa kia khi gặp người đi chiều ngược, vì trao đổi chỉ xảy ra khi cả hai đều có gì đó để đưa.

Với mọi việc thật — giấy tờ đi lại, lưu trú, gia hạn, hồ sơ — phần trên chỉ là cơ chế. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.