Bốn nguồn sinh ra độ lệch

Độ lệch không do ai ngồi xuống quyết định. Nó là tổng của bốn thứ khác nhau, và biết nó đến từ nguồn nào thì biết nó có đổi được không.

Nguồn một: chênh lệch số lượng

• Chiều nào đông người đi hơn thì chiều ấy có quy trình sẵn — quy trình có sẵn làm mọi việc rẻ đi;
• Chiều ít người đi thì mỗi trường hợp là một trường hợp riêng, và trường hợp riêng luôn tốn hơn;
• Nên độ lệch tự sinh ra từ chênh lệch số lượng mà không cần ai muốn thế.

Nguồn này có tính tự nuôi: chiều rẻ thì càng đông, càng đông thì càng rẻ. Và chiều đắt thì ngược lại. Không có lực nào tự kéo hai chiều về bằng nhau — muốn cân thì phải có ai đó cố ý làm.

Nguồn hai: hai hệ có cấu trúc khác nhau

• Một bên chia nhỏ thành nhiều loại, bên kia gộp thành ít loại — thì ánh xạ giữa hai bên không một đối một;
• Đi từ ít loại sang nhiều loại thì phải chọn một loại, và chọn nào cũng mất một phần;
• Đi ngược lại thì gộp được, nên nhẹ hơn — độ lệch sinh ra ngay ở chỗ này.

Nguồn này không ai sai và cũng không ai sửa được, vì mỗi hệ tự nó hợp lý. Cái sửa được là cách mô tả: nói rõ mình thuộc phần nào của loại lớn thì bớt được phần mất khi chia nhỏ.

Nguồn ba: lịch sử để lại

• Quan hệ hai đầu hình thành theo từng đợt, và mỗi đợt để lại một lớp cách làm;
• Lớp cũ ít khi bị dỡ đi mà chỉ bị lớp mới phủ lên;
• Nếu các đợt ấy chủ yếu đi theo một chiều thì lớp cách làm dày lên chỉ ở một phía.

Đây là nguồn khó nhận ra nhất vì nó không có lý do hiện tại nào — hỏi vì sao lại thế thì câu trả lời đúng là "vì trước kia đã thế". Nhưng biết nó là lịch sử thì có ích: lịch sử đổi được khi có đủ trường hợp mới, khác với nguồn hai vốn thuộc về cấu trúc.

Nguồn bốn: thiếu cơ chế đối chiếu

• Khi không có bên thứ ba nào mà cả hai đầu cùng nhận thì mọi việc phải xử riêng từng lần;
• Xử riêng thì phụ thuộc vào người xử, và phụ thuộc người thì hai chiều khó bằng nhau;
• Có bên thứ ba chung thì độ lệch tụt xuống rất nhanh, vì cả hai chiều cùng quy về một thước.

Nguồn này là nguồn dễ đổi nhất trong bốn, và cũng là nguồn mà cá nhân can thiệp được: không sửa được cơ chế chung, nhưng chọn cho mình một tư cách do bên thứ ba chung cấp thì tự mình đã thoát khỏi phần lớn độ lệch.

Bốn nguồn ấy đổi được tới đâu

• Nguồn một — đổi rất chậm, và chỉ đổi khi dòng người đổi;
• Nguồn hai — gần như không đổi, nhưng né được bằng cách mô tả đúng;
• Nguồn ba — đổi được theo thời gian, nhanh hơn người ta tưởng khi số trường hợp mới đủ nhiều;
• Nguồn bốn — đổi được ngay ở mức cá nhân, bằng cách chọn đúng bên cấp.

Nên với một người cụ thể, thứ tự hành động rõ ra: xử nguồn bốn trước vì nó nằm trong tay mình, rồi mới tới nguồn hai bằng cách mô tả lại. Hai nguồn còn lại là điều kiện cho trước — biết để tính, không phải để sửa.

Cộng bốn nguồn lại thì ra gì

Không ra một con số, mà ra một hình dạng: lệch nhiều ở chỗ nào và ít ở chỗ nào. Hai quan hệ cùng mức lệch tổng mà hình dạng khác nhau thì cách đi qua chúng khác hẳn.

Và có một điều đáng nhớ: độ lệch lớn không đồng nghĩa với cửa đóng. Nó chỉ nói chiều ngược tốn hơn bao nhiêu — mà biết trước tốn bao nhiêu thì chuẩn bị được đúng chừng ấy, thay vì đi tới nơi rồi mới phát hiện thiếu.

Nhận ra nguồn nào đang chiếm phần lớn

• Nếu chiều ngược có rất ít người đi thì phần lớn độ lệch đến từ nguồn số lượng;
• Nếu người ta cứ hỏi mình thuộc loại nào mà không loại nào khớp thì độ lệch nằm ở cấu trúc;
• Nếu mọi người đều nói "trước giờ vẫn thế" mà không ai giải thích được vì sao thì đó là lớp lịch sử;
• Nếu mỗi lần hỏi lại được một câu trả lời khác nhau thì đó là thiếu cơ chế đối chiếu.

Dấu hiệu thứ tư là dấu hiệu dễ nhận nhất và cũng đáng mừng nhất, vì nó là nguồn duy nhất tự mình xử được. Gặp dấu hiệu ấy thì việc cần làm rõ ngay: tìm một tư cách do bên thứ ba mà cả hai đầu cùng nhận cấp, thay vì cố thuyết phục từng người xử lý.

Với mọi việc thật — giấy tờ đi lại, lưu trú, gia hạn, hồ sơ — phần trên chỉ là cơ chế. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.