Hai chế độ chọn lọc hai kiểu người khác nhau

Không ai cố ý, nhưng nơi công nhận theo quá trình dần giữ lại người ở lại, còn nơi công nhận theo kết quả dần giữ lại người đi được. Đó là hệ quả cấu trúc của chính cách thừa nhận.

Cơ chế rất đơn giản

• Ở nơi xét theo quá trình, giá trị một người tích được gắn với nơi ấy; rời đi là bỏ lại phần lớn, nên ở lại luôn là lựa chọn rẻ hơn;
• Ở nơi xét theo kết quả, giá trị nằm trong thứ đo lại được; đi đâu cũng mang theo, nên rời đi không mất gì đáng kể;
• Không ai phải quyết định gì — chỉ cần mỗi người chọn cái rẻ hơn cho mình là kết quả tự hình thành.

Vì vậy hai nơi sau vài vòng sẽ khác nhau về thành phần, dù lúc đầu giống hệt nhau.

Vòng tự củng cố ở cả hai phía

Khác biệt ấy không đứng yên mà lớn dần, vì mỗi chế độ tự nuôi mình:

• Nơi theo quá trình — người ở lại lâu thì hiểu nhau, nên việc xét theo quá trình càng chính xác hơn, và càng ít lý do dựng phép thử;
• Nơi theo kết quả — người đến rồi đi nhiều thì không ai kịp hiểu ai, nên buộc phải dựa vào phép thử, và phép thử càng được dùng thì càng được tin;
• Nên mỗi nơi ngày càng khó đổi sang chế độ kia, không phải vì ai cản mà vì cái đang chạy đang chạy tốt.

Điều này không nói nơi nào tốt hơn

Hai chế độ trả hai loại giá:

• Chế độ quá trình đo được phần khó đo và ít tốn công, nhưng khó nhận người mới và khó để người trong đó đi ra;
• Chế độ kết quả mở cho người mới và cho người đi, nhưng bỏ sót phần không nằm trong phép thử và tốn công dựng phép thử;
• Không có thước chung để nói cái nào hơn, vì chúng tối ưu cho hai thứ khác nhau.

Điều đáng nói không phải cái nào tốt mà là: một người ở trong chế độ này mà tính đường sang chế độ kia thì phải biết mình đang tích luỹ loại giá trị nào.

Bốn ô khi ghép hai đầu

Đặt chế độ của đầu này cạnh chế độ của đầu kia thì ra bốn ô, và chúng rất khác nhau về độ khó:

• Cả hai theo kết quả — dễ nhất; thứ tích được ở đầu này dùng gần như nguyên ở đầu kia;
• Cả hai theo quá trình — khó nhất; không bên nào có phép thử, mà quá trình thì không sang được, nên gần như phải làm lại từ đầu;
• Đây theo quá trình, kia theo kết quả — phải đổi chế độ trước khi đi, và việc ấy làm được;
• Đây theo kết quả, kia theo quá trình — mang sang được một thứ mà đầu kia không quen dùng, nên phải tìm người biết đọc nó.

Ô thứ hai là ô thường bị đánh giá thấp nhất, vì nhìn từ trong thì mỗi đầu đều thấy cách xét của mình là hiển nhiên.

Làm gì với thông tin này

• Biết chế độ của đầu mình đang ở — vì nó quyết định loại giá trị đang tích được;
• Biết chế độ của đầu định tới — vì nó quyết định thứ gì được nhận ở đó;
• Nếu hai chế độ khác nhau thì việc đổi chế độ phải làm trước khi đi, không phải sau khi tới;
• Nếu cả hai theo quá trình thì tính ngay chi phí làm lại, thay vì hy vọng có ngoại lệ.

Điểm thứ ba đáng nhấn: đổi chế độ sau khi đã tới thì đắt hơn nhiều, vì lúc ấy phải vừa sống ở chế độ mới vừa dựng lại thứ đáng ra đã có.

Có một lý do nữa khiến việc đổi trước rẻ hơn, và nó không nằm ở chi phí. Lúc còn ở đầu cũ, phần giá trị theo quá trình vẫn đang có hiệu lực đầy đủ, nên nó đỡ được cho mình trong khi mình dựng phần theo kết quả. Sang tới đầu kia rồi thì phần ấy đã mất hiệu lực, và việc dựng phần mới diễn ra trong lúc không còn gì đỡ. Cùng một khối lượng công việc, làm lúc còn chỗ dựa khác hẳn làm lúc không còn.

Với mọi việc thật — công nhận văn bằng, hồ sơ nhập học, thị thực, cư trú — phần trên chỉ là cơ chế. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.