Một quan hệ hai đầu hiếm khi đối xứng. Cùng một loại thứ, chiều đi và chiều về không tốn như nhau — và người chỉ đi một chiều thì không có cách nào biết điều đó.
Đại lượng của phần này là độ lệch giữa hai chiều: lấy chi phí công nhận theo chiều này trừ đi chi phí theo chiều kia, cho cùng một loại thứ.
Lệch ở ba chỗ
- Lệch về số lần phải xin — chiều này xin một lần là xong, chiều kia phải qua vài vòng;
- Lệch về người công nhận — chiều này một bên thứ ba đứng ra là đủ, chiều kia buộc phải chính bên nhận xét;
- Lệch về phạm vi được công nhận — cùng một thứ, chiều này được tính trọn, chiều kia chỉ tính một phần.
Ba chỗ lệch này độc lập với nhau. Có quan hệ bằng nhau về số lần mà lệch hẳn về phạm vi; có quan hệ ngược lại. Nên đọc độ lệch phải đọc cả ba chỗ, không rút gọn thành một con số.
Vì sao người trong cuộc thường không thấy
- Mỗi người thường chỉ đi một chiều, nên chỉ có một nửa số liệu;
- Nửa mình đi thì cảm thấy rất rõ, còn nửa kia chỉ nghe kể, mà nghe kể thì không thành số;
- Người đi chiều thuận thấy mọi thứ bình thường — cái dễ không để lại ấn tượng nào để mà so.
Điểm thứ ba giải thích một hiện tượng hay gặp: hai người cùng mô tả một quan hệ mà mô tả lệch nhau rất xa, và cả hai đều mô tả đúng cái họ trải qua. Không ai nói sai — chỉ là mỗi người cầm một nửa.
Đo độ lệch bằng cách nào
Không đo được bằng cách tự đi cả hai chiều, vì phần lớn người chỉ đi một. Cách thực tế là ghép hai nửa lại:
- Tìm người đi chiều ngược lại với mình, cùng loại việc, và hỏi đúng ba chỗ lệch ở trên;
- So từng chỗ một, đừng so cảm giác chung — cảm giác chung bị chi phối bởi nhiều thứ khác;
- Hỏi cả hai về cùng một mốc, vì độ lệch đổi theo thời kỳ và hai câu chuyện cách nhau nhiều năm thì không ghép được.
Cuộc trao đổi ấy thường ngắn và cho rất nhiều. Nó là cách duy nhất có được cả hai nửa mà không phải đi hai lần.
Biết độ lệch thì dùng vào việc gì
- Đặt kỳ vọng đúng — biết mình đang đi chiều nào thì không nhầm cái khó thành lỗi của mình;
- Tính quãng trống đúng — chiều ngược thì quãng dài hơn, và dài theo cách dự đoán được;
- Chọn đường vòng khi có — có khi đi qua một đầu thứ ba lại rẻ hơn đi thẳng theo chiều ngược.
Điểm thứ ba ít người nghĩ tới nhưng dùng được thật: độ lệch là thuộc tính của một cặp, không phải của một đầu. Đổi cặp thì độ lệch đổi, và đôi khi hai chặng qua một đầu trung gian cộng lại vẫn nhẹ hơn một chặng thẳng.
Lệch không phải lúc nào cũng bất lợi
- Ai đi chiều thuận thì được lợi mà thường không biết là mình đang được lợi;
- Ai đi chiều ngược thì chịu phần nặng, nhưng cũng học được cả hai hệ, và cái học ấy tự chứng được;
- Ai đã đi cả hai chiều thì có thứ hiếm nhất: biết độ lệch nằm ở đâu, mà thứ đó không ai cấp được.
Nhóm thứ ba rất ít người, và chính vì ít nên giá trị cao. Người từng đi cả hai chiều là người duy nhất nói được cho cả hai bên nghe về bên kia bằng số thật thay vì bằng phỏng đoán.
Phân biệt với hai đại lượng trước
Ba phần liên tiếp dễ lẫn vào nhau nếu không tách rõ:
- Phần trước nữa hỏi một thứ có tự chứng được không — một câu hỏi về bản thân thứ ấy;
- Phần ngay trước hỏi bao nhiêu phần tư cách phải dựng lại khi sang — một câu hỏi về một chiều;
- Phần này đặt hai chiều cạnh nhau rồi lấy hiệu — một câu hỏi về quan hệ, không về bên nào.
Nên phần này không thay được phần trước. Nó trả lời một câu khác: không phải "tôi phải dựng lại bao nhiêu", mà "nếu đi ngược lại thì có phải dựng lại chừng ấy không" — và chênh lệch giữa hai đáp án mới là thứ đang đo.
Một cách kiểm nhanh ngay hôm nay
- Lấy đúng một tư cách của mình và hỏi: nếu người bên kia có thứ tương đương thì họ sang đây có được tính không;
- Nếu câu trả lời là có mà mình sang bên ấy lại không được tính — đó là độ lệch, đo được ngay bằng một câu hỏi;
- Nếu cả hai đều không được tính thì không có lệch, chỉ là hai hệ rời nhau — và cách xử lý khác hẳn.
Phân biệt hai trường hợp cuối rất quan trọng. Lệch thì có đường vòng, vì có ít nhất một chiều đi được. Rời nhau thì không có đường vòng nào, và việc phải làm là dựng lại từ đầu chứ không phải tìm lối khác.
Với mọi việc thật — giấy tờ đi lại, lưu trú, gia hạn, hồ sơ — phần trên chỉ là cơ chế. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.
Độ lệch hai chiều lệch ở những chỗ nào?
Ba chỗ độc lập nhau: số lần phải xin, ai là người công nhận, và phạm vi được công nhận. Có quan hệ bằng nhau về số lần mà lệch hẳn về phạm vi.
Vì sao người trong cuộc không thấy độ lệch?
Vì mỗi người thường chỉ đi một chiều nên chỉ có một nửa số liệu, và người đi chiều thuận thấy mọi thứ bình thường — cái dễ không để lại ấn tượng nào để mà so.
Đo bằng cách nào khi chỉ đi một chiều?
Ghép hai nửa: tìm người đi chiều ngược lại cùng loại việc, hỏi đúng ba chỗ lệch, và hỏi cả hai về cùng một mốc thời gian vì độ lệch đổi theo thời kỳ.
Vì sao đôi khi đi vòng lại nhẹ hơn?
Vì độ lệch là thuộc tính của một cặp chứ không phải của một đầu. Đổi cặp thì độ lệch đổi, nên hai chặng qua một đầu trung gian cộng lại có khi vẫn nhẹ hơn một chặng thẳng.
