Mỗi lần công nhận có một phạm vi, và phạm vi ấy hẹp hơn vẻ ngoài

Được công nhận không phải một trạng thái chung. Nó luôn là được công nhận cho một việc cụ thể, bởi một bên cụ thể, và bước ra ngoài phạm vi ấy thì nó không còn hiệu lực.

Đây là chỗ gây bất ngờ nhiều nhất, vì bên trong phạm vi thì mọi thứ chạy trơn tru tới mức người ta quên rằng có một biên.

Ba chiều hẹp của một phạm vi

• Hẹp theo việc — công nhận cho việc này không tự động có giá trị cho việc kia, kể cả khi hai việc nhìn rất giống nhau;
• Hẹp theo bên — bên đã công nhận thì chấp nhận, bên khác ở cùng đầu thì chưa chắc;
• Hẹp theo thời gian — mọi lần công nhận đều có một khoảng hiệu lực, và khoảng ấy không phải lúc nào cũng được nói rõ.

Ba chiều này độc lập, nên một lần công nhận có thể rộng ở chiều này và rất hẹp ở chiều kia. Đọc một chiều rồi suy sang hai chiều còn lại là cách sai phổ biến nhất.

Vì sao phạm vi hay bị đọc rộng hơn thật

• Bên công nhận không có lý do nói rõ biên — họ chỉ cần trả lời cho trường hợp trước mắt;
• Bên được công nhận không có lý do đi hỏi — hỏi về biên nghe như tự đặt nghi ngờ cho chính mình;
• Trong phạm vi thì không có dấu hiệu nào của biên — nó chỉ hiện ra khi đã bước ra ngoài.

Ba lý do ấy cộng lại tạo ra một khoảng mù rất ổn định: không ai giấu gì, và vẫn không ai biết biên nằm ở đâu cho tới lúc va vào.

Suy rộng sai và cái giá của nó

Ba kiểu suy rộng hay gặp:

• Từ một việc sang việc gần giống — và phát hiện ra khi đã bắt đầu, lúc quay lại thì tốn hơn nhiều;
• Từ bên này sang bên khác ở cùng một đầu — giả định rằng hai bên dùng cùng một khuôn, điều hiếm khi đúng;
• Từ lúc này sang lúc khác — giả định rằng đã công nhận thì còn mãi, trong khi mọi lần công nhận đều có khoảng hiệu lực.

Cái giá không chỉ là phải làm lại. Nó còn là mất thời điểm: việc đã bắt đầu dựa trên một công nhận không có hiệu lực thì thường phải dừng giữa chừng, và chỗ dừng ấy đắt hơn chỗ chưa bắt đầu.

Cách kiểm phạm vi mà không mất lòng ai

Không hỏi thẳng biên nằm ở đâu, vì bên công nhận thường cũng không sẵn câu trả lời. Hỏi ba câu cụ thể:

• Cái này dùng được cho việc nào nữa — câu này bên kia trả lời theo kinh nghiệm thật của họ;
• Đã có ai mang cái này sang bên khác chưa, và kết quả thế nào;
• Tới lúc nào thì phải làm lại — câu này thường có câu trả lời rõ nhất trong ba câu.

Ba câu ấy vẽ ra phạm vi từ bên trong mà không buộc ai phải tuyên bố một biên chính thức.

Phạm vi hẹp không phải lúc nào cũng xấu

Một công nhận hẹp thường nhanh và dễ có, vì bên công nhận chỉ phải chịu trách nhiệm cho một phạm vi nhỏ. Công nhận rộng thì chậm và khó, đúng vì lý do ngược lại.

Vậy nên cách dùng hợp lý là ghép nhiều công nhận hẹp khi cần nhiều việc khác nhau, thay vì cố xin một công nhận rộng cho tất cả. Ghép nhiều cái hẹp thường nhanh hơn, và mỗi cái hỏng thì chỉ hỏng phần của nó chứ không kéo theo phần còn lại.

Cách ghép ấy có một điều kiện: các phạm vi phải phủ hết những việc định làm, không chừa khoảng hở nào ở giữa. Khoảng hở giữa hai công nhận hẹp là chỗ nguy nhất, vì nhìn vào thì thấy cả hai bên đều có giấy nên dễ tưởng đã đủ, trong khi đúng việc rơi vào khoảng ấy thì không giấy nào phủ. Vẽ ra danh sách việc trước rồi mới đi xin, thay vì xin trước rồi ghép sau, tránh được gần hết các khoảng hở kiểu này.

Với mọi việc thật — giấy tờ, công nhận văn bằng, cư trú, hải quan, hợp đồng — phần trên chỉ là cơ chế. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.