Vì sao có thứ không cần ai công nhận

Phần tự chứng không được miễn công nhận vì nó quan trọng hơn. Nó được miễn vì nó thuộc loại kiểm được ngay tại chỗ. Cái quyết định là chi phí kiểm, không phải giá trị.

Hiểu đúng chỗ này thì tự chứng thôi là chuyện bí ẩn: nó là hệ quả của một phép so sánh chi phí mà mọi bên đều làm, dù không ai nói ra.

Công nhận tồn tại để thay cho việc kiểm

• Khi kiểm một thứ tốn kém hoặc mất nhiều thời gian, bên nhận không kiểm mà hỏi một bên đã kiểm rồi;
• Khi kiểm đòi thiết bị hoặc chuyên môn mà bên nhận không có, họ cũng phải hỏi;
• Khi kết quả chỉ lộ ra sau một quãng dài, họ không thể chờ tới lúc ấy mới quyết.

Ba trường hợp này sinh ra toàn bộ nhu cầu công nhận. Nên giấy tờ không phải một thủ tục tự thân — nó là một cách mua thông tin rẻ hơn tự kiểm. Nhìn vậy thì rõ ngay: cái gì kiểm rẻ thì không ai mua thông tin về nó cả.

Ba tính chất làm cho chi phí kiểm gần bằng không

• Kết quả hiện ra ngay — không có độ trễ giữa lúc làm và lúc thấy;
• Người xem tự đánh giá được — không cần dụng cụ, không cần kiến thức riêng;
• Không giả được bằng cách nói — chỉ làm mới ra, mà làm thì lộ.

Thứ nào hội đủ ba tính chất ấy thì không ai bận tâm hỏi giấy, kể cả ở nơi rất chuộng giấy. Ngược lại, thiếu một trong ba là chi phí kiểm dựng lên ngay, và nhu cầu công nhận xuất hiện cùng lúc.

Độ trễ là biến quan trọng nhất

Trong ba tính chất, độ trễ là thứ đổi nhiều nhất và cũng là thứ quyết định nhiều nhất:

• Trễ ngắn — kiểm bằng cách nhìn một lần là đủ, nên không cần ai bảo lãnh;
• Trễ trung bình — phải quan sát qua vài vòng mới thấy, nên công nhận có ích nhưng không bắt buộc;
• Trễ dài — kết quả chỉ rõ sau một quãng dài hơn cả thời gian quan hệ này kéo dài, nên gần như luôn phải dựa vào công nhận.

Điều này giải thích một hiện tượng hay gặp: cùng một người, phần việc cho kết quả nhanh thì không ai hỏi giấy tờ, còn phần cho kết quả chậm thì hỏi rất kỹ. Không phải hai thái độ khác nhau — chỉ là hai chi phí kiểm khác nhau.

Cái giá của tự chứng

Không mất phí xin, nhưng có ba cái giá riêng, và chúng không nhỏ:

• Phải có mặt — thứ chỉ chứng được bằng cách làm thì không gửi trước được, không trình bày từ xa được;
• Phải có cơ hội làm — mà cơ hội ấy nhiều khi lại do một lần công nhận mở ra;
• Phải làm lại mỗi lần gặp người mới — nó không tích lại thành hồ sơ như giấy tờ.

Cái giá thứ hai là chỗ vướng thật sự: tự chứng cần một cánh cửa, và cánh cửa thì thường do giấy mở. Nên hai nhóm này không thay thế nhau mà nối tiếp nhau — giấy đưa mình tới chỗ được thử, tự chứng quyết định cái xảy ra sau đó.

Khi nào tự chứng vẫn không đủ

• Nơi có quy định bắt buộc phải có giấy — lúc ấy chi phí kiểm không còn là biến, vì luật chơi đã chốt sẵn;
• Việc mà hậu quả sai quá nặng — người ta không chấp nhận kiểm bằng quan sát dù quan sát được;
• Chuỗi nhiều bên — bên cuối không gặp mình nên không quan sát được gì, họ chỉ đọc hồ sơ.

Ba trường hợp này khoanh lại đúng giới hạn của cả chuyên mục: phần tự chứng có hiệu lực ở chỗ nào có người nhìn thấy mình làm. Ra khỏi tầm nhìn ấy thì nó không tự đi theo được, và phần đi theo được chỉ còn là phần đã có ai đó cấp.

Cùng một thứ, hai nơi hai chi phí kiểm

Chi phí kiểm không phải thuộc tính của riêng thứ ấy — nó phụ thuộc cả vào nơi đang kiểm:

• Nơi có sẵn cách thử thì kiểm rẻ, nên cùng thứ ấy lại không cần giấy;
• Nơi không có cách thử thì buộc phải dựa vào công nhận, dù thứ ấy vốn tự chứng được;
• Nơi quá đông người cần kiểm thì dù kiểm rẻ họ cũng chuyển sang đọc giấy, vì nhân lên số lượng thì cái rẻ cũng thành đắt.

Trường hợp thứ ba là trường hợp hay gặp nhất mà ít người nghĩ tới: không phải họ không muốn nhìn, mà là họ không nhìn xuể. Biết vậy thì cách xử lý rõ ra — tìm đường đi nào có ít người xếp hàng hơn, nơi người ta còn thời gian để nhìn.

Dấu hiệu một nơi đang chuộng giấy hơn mức cần

• Hỏi giấy cả với những việc kiểm được trong vài phút — dấu hiệu của thói quen chứ không phải của chi phí;
• Không có bước nào để thử trong toàn bộ quy trình, dù việc ấy thử được;
• Người quyết định không bao giờ gặp người làm, nên họ không có lựa chọn nào khác ngoài đọc.

Ở nơi như vậy, tăng phần tự chứng gần như không đổi được gì trong ngắn hạn — và đó là thông tin có ích, vì nó cho biết nên dồn công vào đâu. Chỗ nào không ai nhìn thì mọi nỗ lực làm cho dễ nhìn đều rơi vào khoảng không.

Với mọi việc thật — giấy tờ đi lại, lưu trú, gia hạn, hồ sơ — phần trên chỉ là cơ chế. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.