Không ai thu hồi được phần tự chứng, nhưng nó vẫn hao. Cái khác là nó không hết hạn vào một ngày cụ thể — nó mòn dần, và không có mốc nào báo.
Chỗ này đáng nói vì nó xoá một hiểu lầm dễ có sau ba bài trước: nhóm không có hạn không phải là nhóm vĩnh viễn.
Ba cách nó hao
- Ngừng dùng — thứ chỉ chứng được bằng cách làm thì không làm nữa là mất dần khả năng làm;
- Chuẩn xung quanh đổi — mình đứng yên nhưng mức mà người ta coi là bình thường đã dịch lên;
- Mất ngữ cảnh — cách làm vẫn còn nhưng thứ nó gắn vào đã đổi, nên đem ra dùng thì không khớp nữa.
Ba cách này khác nhau ở chỗ sửa: cách thứ nhất sửa bằng cách làm lại, cách thứ hai sửa bằng cách theo kịp, còn cách thứ ba thường không sửa được mà phải chuyển sang thứ khác.
Vì sao hao kiểu này khó nhận ra hơn hết hạn
- Hết hạn có ngày, và ngày ấy đứng trong lịch nên không ai quên được;
- Mòn thì không có ngày nào — mỗi ngày đều gần như hôm trước, nên không có lúc nào đủ khác để chú ý;
- Kỷ niệm về lúc còn tốt vẫn nguyên, và nó được dùng thay cho phép đo hiện tại.
Điểm thứ ba là điểm nguy nhất. Thứ mình từng làm tốt được mặc định là vẫn làm tốt, vì không có bất kỳ sự kiện nào phủ nhận điều đó. Chỉ tới lúc đem ra dùng thật mới biết, và lúc ấy thường đã là lúc cần đến nó.
Chuẩn xung quanh dịch — dạng hao thầm lặng nhất
Đây là dạng duy nhất mà mình không mất gì cả mà vẫn hao:
- Cùng một kết quả, hôm nay không còn đủ để gây chú ý như trước;
- Phần tự chứng đo bằng chênh lệch với xung quanh, mà xung quanh thì di chuyển;
- Và nó di chuyển nhanh nhất ở đúng những chỗ đang đông người làm — tức những chỗ đáng tới nhất.
Hệ quả là một nghịch lý nhỏ: tới chỗ tốt thì phần tự chứng của mình tự động hẹp lại, dù không mất gì. Biết trước điều này thì không bị hẫng, và cũng không nhầm nó thành mình kém đi.
Giữ cho khỏi mòn
- Dùng đều thay vì dùng nhiều — một nhịp nhỏ giữ được lâu hơn một đợt lớn rồi bỏ;
- Đo lại định kỳ ở chỗ lạ, vì đo ở chỗ quen luôn cho số cao hơn thật;
- Theo dõi xung quanh chứ không chỉ theo dõi mình — phần lớn hao là do vế kia dịch.
Cách thứ hai là cách hiếm ai làm nhưng rẻ nhất. Một lần đem việc quen ra làm trước người hoàn toàn xa lạ cho biết nhiều hơn cả năm tự đánh giá — và nó cho biết sớm, lúc còn sửa được.
Hao rồi thì còn lại gì
Kể cả khi một phần đã mòn, có hai thứ thường còn:
- Vết đã để lại — thứ đã làm ra và bản ghi cách làm không mòn theo tay nghề;
- Khả năng học lại nhanh — người từng đi hết một lần thì lần hai ngắn hơn hẳn, và bản thân điều này cũng tự chứng được.
Điểm thứ hai đáng nhớ hơn cả. Khi một thứ cụ thể mòn đi, cái còn lại không phải con số không mà là một phần tự chứng ở mức khác: không phải làm được việc ấy, mà là đi hết được một quãng từ đầu tới cuối. Phần này bền hơn nhiều, vì nó không gắn với bất kỳ việc cụ thể nào — và nó chỉ có ở người đã thật sự đi hết một lần, nên cũng không ai giả được.
Hao ở đâu thì đau ở đó
Mức thiệt của việc hao không đều — nó phụ thuộc vào chỗ thứ hao ấy đang đỡ cái gì:
- Hao ở phần mình đang dựa vào để đi — nặng nhất, vì không có gì thay thế và thường phát hiện muộn;
- Hao ở phần từng dùng nhưng nay đã có thứ khác thay — gần như không đau, và thực ra đó là hao có ích;
- Hao ở phần dự phòng — không thấy gì lúc bình thường, chỉ thấy đúng lúc cần tới nó.
Loại thứ ba là loại đáng canh nhất, vì nó im lặng hoàn toàn. Cách canh đơn giản là thỉnh thoảng dùng tới phần dự phòng dù chưa cần — tốn một ít thời gian để biết nó còn chạy được, thay vì biết vào đúng lúc không còn lựa chọn nào khác.
Có nên giữ tất cả không
- Giữ mọi thứ là không giữ được gì — thời gian có hạn nên rải đều thì chỗ nào cũng mỏng;
- Chọn vài phần để giữ cho chắc và để những phần khác mòn là một quyết định, không phải một thất bại;
- Cái phải giữ là phần đang đỡ và phần dự phòng, chứ không phải phần từng làm mình tự hào nhất.
Điểm cuối hay bị làm ngược. Người ta có xu hướng giữ thứ gắn với quãng đẹp nhất của mình, kể cả khi thứ ấy không còn chỗ dùng. Đổi lại thứ tự ấy — giữ theo chỗ dùng chứ không giữ theo kỷ niệm — là cách rẻ nhất để cùng một lượng thời gian giữ được nhiều hơn.
Với mọi việc thật — giấy tờ đi lại, lưu trú, gia hạn, hồ sơ — phần trên chỉ là cơ chế. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.
Không ai thu hồi được thì vì sao vẫn mất?
Vì nó mòn chứ không hết hạn: ngừng dùng, chuẩn xung quanh dịch lên, hoặc thứ nó gắn vào đã đổi. Không có mốc nào báo nên khó nhận ra hơn hết hạn.
Vì sao tới chỗ tốt thì phần tự chứng lại hẹp đi?
Vì nó đo bằng chênh lệch với xung quanh, mà xung quanh ở chỗ đông người giỏi thì cao hơn. Mình không mất gì nhưng chênh lệch vẫn thu lại.
Cách đo lại rẻ nhất là gì?
Đem việc quen ra làm trước người hoàn toàn xa lạ. Đo ở chỗ quen luôn cho số cao hơn thật, còn một lần đo ở chỗ lạ cho biết sớm lúc còn sửa được.
Khi một kỹ năng mòn đi thì còn lại gì?
Vết đã để lại, và khả năng đi hết một quãng từ đầu tới cuối. Phần thứ hai bền hơn vì không gắn với việc cụ thể nào và chỉ có ở người đã thật sự đi hết một lần.
