Phần tự chứng hẹp hơn người ta tưởng

Ai cũng tin phần không cần ai công nhận của mình lớn hơn thực tế. Sai lệch này không ngẫu nhiên — nó có nguyên nhân cố định, và nó chỉ lộ ra lúc đã sang đầu kia, tức lúc muộn nhất.

Vì sao ở đầu này trông nó lớn

• Ở chỗ quen, rất nhiều thứ được đỡ mà không ai thấy — một mạng lưới quen biết, một nếp làm việc chung, một chỗ để hỏi khi bí;
• Phần được đỡ ấy nằm lẫn vào phần mình tự làm, và không có cách nào tách ra khi vẫn đứng tại chỗ;
• Kết quả thì có thật, nên rất khó nghi ngờ rằng một phần của nó không đi theo mình được.

Nói gọn: ở đầu này, cái đo được là tổng của mình và của nền. Sang đầu kia thì nền ở lại, còn phần mình thì đi theo — và chênh lệch giữa hai con số ấy chính là phần bị ước nhầm.

Ba loại hay bị xếp nhầm

• Thứ dựa vào quan hệ sẵn có — nó chứng minh được ở đây vì có người bảo đảm ngầm, và người ấy không sang cùng;
• Thứ dựa vào bối cảnh chung — làm được vì mọi người quanh đó cùng hiểu một cách, sang chỗ khác thì cách hiểu ấy không có sẵn;
• Thứ dựa vào công cụ hoặc vật liệu quen — đổi công cụ là kết quả đổi, mà công cụ thì không phải phần của mình.

Cả ba đều đi qua được phép thử ở bài trước khi thử tại chỗ quen — vì tại đó chúng thật sự tự lộ ra. Chúng chỉ trượt khi đem thử ở chỗ không có nền. Nên phép thử phải làm ở nơi lạ mới có giá trị.

Sai lệch này lộ ra lúc nào

• Không lộ lúc chuẩn bị — lúc đó chỉ xem lại giấy tờ, mà phần này không có giấy;
• Không lộ lúc mới sang — quãng đầu ai cũng chậm, nên chậm bao nhiêu cũng có cách giải thích;
• Lộ khi phải làm một mình một việc quen ở chỗ mới, và thấy nó không ra được như cũ.

Mốc thứ ba thường tới muộn, khi mọi quyết định lớn đã ra rồi. Đó là lý do việc kiểm trước đáng làm dù nó mất công: không phải để biết mình giỏi tới đâu, mà để biết phần nào đi theo được.

Cách kiểm trước khi đi

• Làm một việc quen bằng công cụ khác — nếu kết quả tụt nhiều thì phần ấy dựa vào công cụ;
• Giải thích một việc cho người ngoài nghề — giải thích không được nghĩa là mình đang dựa vào cách hiểu chung, chưa nắm phần lõi;
• Làm một việc mà không hỏi ai trong suốt quá trình — chỗ nào phải hỏi là chỗ đang được nền đỡ.

Ba phép này làm được ngay tại chỗ quen, trước lúc đi, và chúng rẻ. Cái chúng cho không phải một con số mà là một danh sách chỗ mỏng — và danh sách ấy đáng giá hơn con số nhiều.

Biết mình hẹp thì làm gì

• Mang nền theo phần nào mang được — thứ có thể viết ra thì viết ra, vì bản viết không ở lại;
• Chọn việc đầu tiên nằm trong phần chắc, đừng chọn việc thể hiện được nhiều nhất;
• Dựng nền mới sớm — nền cũ không đi theo, nhưng nền mới thì dựng được, và nó cần thời gian nên phải bắt đầu ngay.

Điểm thứ hai hay bị làm ngược. Việc đầu tiên ở chỗ mới thường được chọn để gây ấn tượng, mà việc gây ấn tượng lại thường là việc dựa nhiều vào nền nhất. Chọn việc chắc trước rồi mới chọn việc lớn là thứ tự đổi được mà gần như không tốn gì.

Hẹp không phải là ít

Phần tự chứng hẹp hơn tưởng, nhưng hẹp mà chắc thì vẫn là phần đáng dựa nhất — vì nó là phần duy nhất không có mốc nào phải xin lại.

Cách đọc có ích nhất không phải hỏi phần ấy lớn bao nhiêu, mà hỏi nó có đúng là phần mình đang dựa vào để đi hay không. Nhiều người có một phần tự chứng vững nhưng lại dựng kế hoạch trên một phần khác — và khi phần kia trục trặc thì phần vững cũng không cứu được, vì không ai đặt nó vào chỗ nó dùng được.

Sai lệch này có chiều ngược không

Có, và nó hiếm hơn nhưng vẫn gặp: người ước thấp hơn thực tế.

• Người đã ở lâu trong một nhóm rất mạnh — lấy nhóm ấy làm chuẩn nên thấy mình thường, trong khi ra ngoài lại không thường;
• Người chỉ nhìn phần mình chưa làm được — phần làm được thì thành hiển nhiên và biến khỏi tầm mắt;
• Người mới gặp một lần trượt — một lần không xong dễ bị tính thành kết luận về toàn bộ.

Hai chiều sai lệch này chữa bằng cùng một cách: đo ở chỗ lạ. Chỉ ở chỗ lạ thì cả nền chống đỡ lẫn chuẩn so sánh đều không còn, và con số đo được mới là con số mang đi được.

Với mọi việc thật — giấy tờ đi lại, lưu trú, gia hạn, hồ sơ — phần trên chỉ là cơ chế. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.