Cách đọc chung của trang này chia mọi thứ mình mang theo thành các nhóm theo ai là người công nhận. Có nhóm do bên nhận tự công nhận, có nhóm do một bên thứ ba mà cả hai đầu cùng nhận. Còn một nhóm nữa: nhóm không ai công nhận cả.
Nhóm ấy gọi là phần tự chứng — thứ có hiệu lực ở cả hai đầu mà không bên nào cấp, vì nó tự lộ ra khi được dùng.
Nó khác gì hai nhóm kia
- Thứ do bên nhận cấp — chỉ dùng được ở đúng bên ấy, sang bên kia là phải xin lại từ đầu;
- Thứ do bên thứ ba cấp — dùng được ở cả hai đầu, nhưng vẫn phải giữ cho khỏi hết hạn và vẫn phụ thuộc vào việc bên thứ ba ấy còn được cả hai nhận hay không;
- Phần tự chứng — không ai cấp nên cũng không ai thu hồi, không có hạn, và không có mốc nào phải xin lại.
Khác biệt lớn nhất nằm ở chỗ này: hai nhóm đầu là một lời khẳng định về một thứ, còn nhóm thứ ba là chính thứ ấy. Lời khẳng định thì có thể sai, có thể hết hiệu lực, có thể bị bên kia không nhận. Bản thân thứ ấy thì không.
Làm sao biết một thứ có tự chứng được không
Có một phép thử gọn: đem nó ra dùng trước mặt người chưa biết gì về mình, rồi xem người ấy có cần hỏi ai không.
- Nếu người ấy nhìn kết quả là biết ngay — thứ đó tự chứng được;
- Nếu người ấy phải hỏi một bên khác xem có đúng không — thứ đó thuộc nhóm phải xin;
- Nếu ngay cả khi dùng ra kết quả mà vẫn phải có giấy mới được tính — thứ đó thuộc nhóm phải xin, dù nó có thật đến đâu.
Trường hợp thứ ba đáng để ý nhất, vì nó cho thấy tự chứng được không đồng nghĩa với được chấp nhận. Hai câu hỏi khác nhau: một câu về bản chất của thứ ấy, một câu về luật chơi của chỗ ấy.
Bốn dấu hiệu của phần tự chứng
- Nó hiện ra trong lúc làm, không cần một bước trình bày riêng;
- Người xem không cần cùng ngôn ngữ với mình mới thấy được;
- Nó không đổi khi đổi chỗ — mang sang đâu cũng bằng đúng chừng ấy;
- Không ai lấy lại được, kể cả bên đã từng dạy mình.
Dấu hiệu thứ hai là dấu hiệu thực dụng nhất khi đứng ở một đầu xa lạ. Những gì phải giải thích mới hiểu thì phụ thuộc vào việc giải thích có tới nơi hay không; những gì nhìn là thấy thì không.
Tỉ trọng phần tự chứng
Đại lượng của chuyên mục này không phải có hay không, mà là bao nhiêu phần trong những thứ mình mang theo là phần tự chứng.
- Tỉ trọng cao — ít phụ thuộc vào mốc xin lại, nên số lần phải qua cửa ít đi và mỗi lần qua cũng nhẹ hơn;
- Tỉ trọng thấp — gần như mọi thứ đều treo vào một lần công nhận nào đó, và mỗi mốc là một lần đặt lại toàn bộ;
- Tỉ trọng đổi được — không phải một con số trời cho, và phần lớn chuyên mục này nói về cách đổi nó.
Hai người cùng đi một quãng đường, cùng số giấy tờ, mà tỉ trọng khác nhau thì trải nghiệm khác hẳn. Người có tỉ trọng cao vẫn phải làm đủ thủ tục, nhưng cái mất khi một thủ tục trục trặc nhỏ hơn nhiều, vì phần lõi không nằm trong thủ tục ấy.
Vì sao nhóm này hay bị bỏ quên
- Nó không có hình — không có tờ nào để cất, không có mốc nào để nhớ, nên không xuất hiện trong bất kỳ danh sách chuẩn bị nào;
- Nó không có người nhắc — mọi bên liên quan đều chỉ nhắc phần thuộc quyền họ;
- Nó lớn lên chậm, nên không có lúc nào là lúc nó thành hình để mà ghi nhận.
Hệ quả là gần như mọi công sức chuẩn bị đổ vào nhóm phải xin, còn nhóm tự chứng thì lớn lên hay không là chuyện tình cờ. Đảo lại thứ tự ấy là việc rẻ và hầu như không ai làm.
Đọc một chuyến đi bằng tỉ trọng này
Với một chuyến đi dài ngày sang đầu kia, có một câu hỏi đáng đặt trước lúc đi và đặt lại sau khi về: phần nào trong những gì mình có được ở đấy sẽ còn nguyên khi mọi giấy tờ hết hiệu lực.
Câu trả lời thường ngắn hơn nhiều so với cảm giác lúc đang ở đó, và chính vì thế nó đáng hỏi sớm — lúc còn kịp làm cho nó dài ra, chứ không phải lúc đã về và chỉ còn đếm lại.
Ba thứ hay được xếp nhầm vào nhóm này
- Thứ mình biết rất rõ nhưng chỉ nói ra được — nói thì ai cũng nói được, nên nó không tự chứng, nó chỉ tự khai;
- Thứ có bằng chứng nhưng bằng chứng nằm ở bên kia — phải nhờ ai đó xác nhận hộ thì đã là nhóm phải xin rồi;
- Thứ từng làm được lâu rồi — nếu hôm nay đem ra làm mà không ra thì nó không còn chứng được, dù quá khứ có thật.
Ba loại này đều cho cảm giác chắc chắn như phần tự chứng thật, vì người sở hữu biết rõ chúng có thật. Nhưng phần tự chứng không đo bằng việc mình biết mình có — nó đo bằng việc người đối diện thấy được mà không phải tin ai.
Với mọi việc thật — giấy tờ đi lại, lưu trú, gia hạn, hồ sơ — phần trên chỉ là cơ chế. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.
Phần tự chứng khác thứ do bên thứ ba cấp ở chỗ nào?
Thứ bên thứ ba cấp là một lời khẳng định về một thứ, còn phần tự chứng là chính thứ ấy. Lời khẳng định có thể hết hiệu lực hoặc bị bên kia không nhận; bản thân thứ ấy thì không.
Phép thử nhanh để nhận ra nó là gì?
Đem ra dùng trước người chưa biết gì về mình rồi xem họ có phải hỏi ai không. Nhìn kết quả là biết ngay thì tự chứng được; phải hỏi bên khác thì thuộc nhóm phải xin.
Tự chứng được có nghĩa là được chấp nhận không?
Không. Hai câu hỏi khác nhau: một câu về bản chất của thứ ấy, một câu về luật chơi của chỗ ấy. Có chỗ dùng ra kết quả rồi vẫn phải có giấy mới được tính.
Vì sao nhóm này hay bị bỏ quên?
Vì nó không có hình để cất, không có mốc để nhớ, không ai nhắc, và lớn lên chậm tới mức không có lúc nào là lúc nó thành hình. Nên nó lớn lên hay không thường là chuyện tình cờ.
