Đặt một lưỡi dao và một tờ giấy về nó cạnh nhau rồi xem người ở chợ lạ cầm cái nào

Một thao tác giữ được cả năm phép đo của chuyên mục này. Đặt một lưỡi dao và một tờ giấy về nó cạnh nhau trên sạp, rồi xem người ở chợ lạ cầm cái nào lên trước.

Hai thứ nói về cùng một lưỡi dao. Nhưng chúng nói theo hai cách không thay nhau được.

Tờ giấy kể, lưỡi dao chứng

Tờ giấy nói lưỡi này rèn ở đâu, ai rèn, rèn trong bao lâu. Lưỡi dao thì không nói gì — nó chỉ cắt, và ai cầm cũng thử được.

Đây là bài mở chuyên mục: công nhận theo quá trình và công nhận theo kết quả. Người ở chợ quen biết lò rèn ấy thì tờ giấy đủ; người ở chợ lạ thì tờ giấy chỉ là một tờ giấy, và họ với tay lấy lưỡi dao.

Cầm dao lên thử là một phép thử tự dựng

Không cần ai tổ chức. Người mua lấy một mẩu gỗ, cắt thử, rồi tự quyết. Trong một động tác, phần giá trị nằm trong lưỡi dao đã chuyển từ chế độ kể sang chế độ đo.

Đây là bài thứ hai: một phép thử là cái máy đổi chế độ. Và nó cho thấy luôn giới hạn của phép thử: cắt thử một nhát biết được lưỡi sắc, không biết được nó giữ được độ sắc bao lâu. Phần ấy vẫn nằm trong tờ giấy, và với người chợ lạ thì nó vẫn nằm ngoài cuộc thương lượng.

Hai loại thợ, hai loại chợ

Người thợ bán ở chợ quen sẽ dần dồn công vào tờ giấy: giữ quan hệ, giữ tiếng, giữ chỗ đứng trong một nơi ai cũng biết ai. Người thợ bán ở chợ lạ dồn công vào lưỡi dao, vì đó là thứ duy nhất nói hộ được.

Đây là bài thứ ba: hai chế độ chọn lọc hai kiểu người. Không ai bảo ai làm vậy — chỉ là ở mỗi chợ, cách rẻ hơn để bán được hàng khác nhau, và sau vài mùa thì hai loại thợ khác hẳn nhau.

Cùng một sạp, hai người mua khác nhau

Người mua về dùng riêng thì cầm dao lên thử. Người mua về bán lại thì đọc tờ giấy trước, vì họ còn phải nói lại với khách của họ.

Đây là bài thứ tư: chế độ nằm ở phía người xét. Cùng một sạp, cùng hai thứ bày ra, hai người mua đọc theo hai cách — và không có gì trên sạp thay đổi. Vậy nên bày cả hai và để họ tự chọn, thay vì đoán trước rồi chỉ bày một.

Thứ tự bày cũng quan trọng không kém. Để lưỡi dao phía trước và tờ giấy phía sau thì người thử dao thấy ngay thứ họ cần, còn người đọc giấy vẫn với tay lấy được. Bày ngược lại thì người thử dao nhìn thấy một tờ giấy, nghĩ rằng sạp này bán bằng lời, và đi tiếp — họ không dừng đủ lâu để phát hiện ra lưỡi dao nằm ngay phía dưới.

Người bán lại thì sợ mang tiếng

Người mua về bán lại đọc giấy không phải vì họ tin giấy hơn dao. Họ đọc giấy vì nếu hàng hỏng, họ phải trả lời khách — và lúc ấy có tờ giấy để đưa ra thì dễ hơn là nói rằng mình đã cầm lên thử thấy tốt.

Đây là bài thứ năm: bên xét chọn chế độ theo cái giá của việc chọn sai. Và cái giá ấy không đối xứng — mua nhầm một lưỡi tồi thì khách mắng, còn bỏ qua một lưỡi tốt thì chẳng ai biết để mà trách.

Chính vì không đối xứng nên người bán lại sẽ nghiêng về giấy ngay cả khi họ biết cầm dao lên thử là cách đo đúng hơn. Đó không phải sự thiếu hiểu biết mà là một tính toán hợp lý về phía họ, và hiểu được điều đó thì thôi bực mình với việc giấy tờ được xem trọng hơn tay nghề.

Còn một điều nữa thao tác này cho thấy mà không bài nào nói thẳng: người thợ ở chợ quen hầu như không nghĩ rằng có ngày mình phải bán ở chợ lạ. Ở chợ quen, tờ giấy vừa rẻ vừa đủ, nên dồn công vào nó là hợp lý — cho tới đúng ngày phải đi. Cái giá của chế độ kể chỉ hiện ra ở một thời điểm duy nhất, và vì nó chỉ hiện ra lúc ấy nên gần như không ai chuẩn bị trước.

Thao tác này chỉ là hình ảnh để giữ năm phép đo đúng quan hệ, không mô tả nơi nào. Với mọi việc thật — công nhận văn bằng, hồ sơ nhập học, thị thực, cư trú — phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.