Công nhận theo quá trình hay theo kết quả: cùng một thứ học được, hai số phận

Hai người học được đúng một thứ như nhau vẫn có thể gặp hai kết cục khác hẳn khi sang đầu kia. Cái phân biệt không phải họ biết gì mà là thứ ấy được thừa nhận dựa trên cái gì.

Có hai cơ sở, và chúng dẫn tới hai số phận:

• Theo quá trình — thừa nhận vì đã ở đâu, học bao lâu, do ai dạy;
• Theo kết quả — thừa nhận vì làm được gì, đo lại được bằng một phép thử.

Đây không phải phép đếm số lần công nhận

Cách đọc trước của trang này đếm một thứ phải được công nhận lại bao nhiêu lần và hỏi ai là người công nhận. Đó là đại lượng của một chuỗi.

Phép đo ở đây hỏi một câu khác: mỗi lần công nhận ấy dựa trên cái gì. Hai đại lượng độc lập:

• Một thứ chỉ cần một lần công nhận duy nhất vẫn có thể hoàn toàn theo quá trình, và khi ấy nó không đi đâu được;
• Một thứ phải qua năm lần mà lần nào cũng theo kết quả thì vẫn mang đi được sau tất cả;
• Nên số lần ít không có nghĩa là nhẹ, và nhiều lần không có nghĩa là nặng.

Cũng không phải phép đo tầm với của một thứ học được

Có một cách đọc khác hỏi một thứ học được dùng lại được ở bao nhiêu chỗ mà không phải học lại. Đó là đại lượng về phạm vi sử dụng.

Phép đo ở đây về cách nó được thừa nhận, và hai thứ ấy lệch nhau rất rõ:

• Một thứ có vùng dùng được rất rộng vẫn có thể chỉ được công nhận theo quá trình, nên sang đầu kia không ai nhận dù nó dùng được ở khắp nơi;
• Một thứ có vùng rất hẹp vẫn có thể được công nhận theo kết quả, và đi đâu cũng được nhận trong đúng cái hẹp ấy;
• Dùng được và được thừa nhận là hai chuyện khác nhau, và khoảng cách giữa chúng chính là chỗ chuyên mục này nói tới.

Vì sao chỉ một chế độ mang đi được

Công nhận theo kết quả dựa trên một phép thử, mà phép thử thì bên nào cũng làm lại được. Vậy nên kết quả ấy không phụ thuộc vào việc bên kia có tin nơi đã dạy hay không.

Công nhận theo quá trình thì ngược lại: nó dựa trên một chuỗi sự việc đã diễn ra ở một đầu, và đầu kia không có cách nào chứng kiến lại. Họ chỉ còn hai lựa chọn — tin nơi ấy, hoặc không. Ba hệ quả:

• Giá trị phụ thuộc vào việc đầu kia có biết tới nơi ấy không, chứ không vào việc quá trình ấy tốt tới đâu;
• Không có cách nào chứng minh thêm — mọi giấy tờ đều vẫn là lời kể về cùng một quá trình;
• Nên một quá trình rất tốt ở một nơi ít người biết thường bị xếp ngang với một quá trình tầm thường.

Tỉ lệ này là thuộc tính của một việc, không phải của một người

Cùng một người, việc này được xét theo kết quả và việc kia theo quá trình. Vậy nên không có ai "thuộc chế độ nào" — chỉ có từng việc thuộc chế độ nào.

Cách kiểm cho một việc cụ thể, ba câu:

• Có phép thử nào bên kia dùng để đo trực tiếp không, hay họ chỉ đọc hồ sơ;
• Nếu bỏ hết phần kể về nơi đã học, phần còn lại có đủ để họ quyết không;
• Người chưa từng nghe tới nơi ấy có đánh giá được không.

Câu thứ ba là câu phân biệt sắc nhất: nếu câu trả lời là không thì việc ấy đang chạy hoàn toàn bằng chế độ quá trình, dù hồ sơ có dày tới đâu.

Phần theo quá trình không vô ích

Nói cho công bằng, chế độ quá trình có ba ưu thế thật:

• Rẻ và nhanh — không phải dựng phép thử nào, chỉ cần một bên tin một bên;
• Bắt được phần không đo được — những thứ phép thử không chạm tới thì quá trình vẫn phản ánh phần nào;
• Rất mạnh ở nơi nó đã có — trong phạm vi mà mọi người cùng biết một nơi, nó nói nhiều hơn bất kỳ con số nào.

Cái giá của nó chỉ hiện ra đúng lúc đổi đầu, và vì nó chỉ hiện ra lúc ấy nên gần như không ai tính tới nó từ trước.

Với mọi việc thật — công nhận văn bằng, hồ sơ nhập học, thị thực, cư trú — phần trên chỉ là cơ chế và không thay được hướng dẫn. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.