Ai gánh không tự nhiên mà có, nên nó chuyển được

Việc một bên đang gánh quãng ấy thường được coi như chuyện đương nhiên. Nó không đương nhiên chút nào: nó do ba thứ quyết định, và cả ba đều đổi được.

Ba thứ quyết định ai đang gánh

• Thoả thuận — nếu có nói rõ thì đây là thứ mạnh nhất, và cũng là thứ dễ đổi nhất;
• Tập quán — khi không nói gì, mọi việc rơi theo lối cũ, và bên gánh thường không biết mình được chọn;
• Cấu trúc — ai giữ thứ ấy trong tay, ai trả tiền trước, ai có thể kiểm tra được; những điều này đặt gánh lên một bên mà không cần ai đồng ý.

Thứ tự ấy cũng là thứ tự dễ đổi: thoả thuận đổi bằng một câu, tập quán đổi bằng một lần nói rõ, còn cấu trúc thì phải đổi cách làm.

Cách một — đổi điểm giao

Điểm giao là chỗ ranh giới trách nhiệm được kẻ. Dịch nó về phía nào thì phía ấy gánh phần dài hơn.

• Dễ thực hiện — chỉ cần một câu trong thoả thuận, không phải đổi cách làm;
• Nhưng là trò có tổng bằng không — bên này nhẹ đi đúng bằng bên kia nặng lên;
• Nên nó luôn là một cuộc thương lượng, và bên nào ít cần hơn thì thắng.

Cách hai — đặt một bên thứ ba vào giữa

Một bên ngoài cuộc nhận gánh quãng ấy và lấy công cho việc đó.

• Không phải trò có tổng bằng không — cả hai đầu cùng nhẹ đi, đổi lại là một khoản chi chia nhau;
• Biến rủi ro thành chi phí — và chi phí thì tính trước được, đưa vào giá được;
• Điều kiện: bên thứ ba ấy phải được cả hai đầu thừa nhận, đúng như mọi bên thứ ba khác trong trang này.

Điều kiện cuối là chỗ hay hỏng: một bên trung gian chỉ một đầu tin thì không giải quyết được gì — lúc có chuyện, đầu kia sẽ không chấp nhận phán định của họ.

Có một dấu hiệu nhận ra sớm điều đó. Hỏi xem bên trung gian ấy do đầu nào tìm ra và do đầu nào trả công. Nếu cả hai câu cùng chỉ về một phía thì gần như chắc chắn đầu kia chưa thật sự thừa nhận họ, dù trên giấy tờ có ghi gì đi nữa — và điều ấy chỉ thành vấn đề đúng vào lúc cần tới họ.

Cách ba — chia đôi bằng một khoản đặt trước

Không ai gánh trọn. Một phần giá trị được giữ lại cho tới khi đầu kia xác nhận, phần còn lại trả trước.

• Chia được theo tỉ lệ, nên nó mềm hơn hai cách trên;
• Tự động gắn lợi ích hai bên — cả hai đều muốn quãng ngắn lại;
• Cái giá: phải có cơ chế giữ và trả phần còn lại, và cơ chế ấy lại cần một bên được cả hai tin.

Tỉ lệ chia cũng không nên đặt tuỳ ý. Nguyên tắc dùng được là để phần giữ lại vừa đủ lớn để bên kia thấy đáng làm cho xong, và vừa đủ nhỏ để họ không phải khoá quá nhiều vốn suốt quãng. Đặt quá cao thì thành ra chuyển gánh sang họ dưới một cái tên khác; đặt quá thấp thì nó không thúc được gì và chỉ thêm một thủ tục.

Chọn cách nào

Ba câu hỏi, và chúng loại dần:

• Quãng này dài hay ngắn — ngắn thì đổi điểm giao là đủ, dài thì nên đưa bên thứ ba vào;
• Hai bên có bên nào được cả hai tin không — không có thì cách hai và cách ba đều đóng;
• Việc này lặp lại hay chỉ một lần — lặp lại thì đáng dựng cơ chế, một lần thì mọi cơ chế đều quá tốn.

Và một lưu ý về thứ tự: nên thử rút ngắn quãng trước khi bàn chia lại gánh. Rút ngắn làm mọi cách chia đều rẻ hơn, còn chia lại một quãng dài thì dù chia thế nào cũng vẫn nặng.

Một lưu ý nữa về việc ghi lại. Cách chia nào rồi cũng phải nói ra thành chữ, vì nếu không thì sau vài lượt trót lọt, mọi người quay về hành xử theo tập quán cũ mà không ai nhận ra. Chữ viết ở đây không phải để phòng nhau mà để giữ cho cái đã thống nhất khỏi trôi mất — và điều đáng ghi nhất không phải ai chịu bao nhiêu, mà là ranh giới nằm ở đâu.

Với mọi việc thật — hợp đồng, thanh toán, hải quan, bảo hiểm, tranh chấp — phần trên chỉ là cơ chế. Việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.